Chính sách mới về đất đai có hiệu lực từ tháng 10/2026

Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP có hiệu lực thi hành từ ngày 15/10/2026 và hướng dẫn việc áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực. 

1. Bị cáo có thể được miễn trách nhiệm hình sự ngay tại phiên tòa

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP là hướng dẫn việc miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo trong quá trình xét xử các vụ án vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết 29/2026/QH16.

Theo Điều 3 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, tại phiên tòa, nếu Hội đồng xét xử xác định bị cáo có đủ căn cứ thuộc trường hợp quy định tại Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16 thì Hội đồng xét xử xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo.

Điều kiện để xem xét miễn trách nhiệm hình sự

Theo Điều 5 Nghị quyết 29/2026/QH16, trường hợp hành vi vi phạm không gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, người thực hiện hành vi phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định, trong đó có:

• Không tham nhũng;

• Hành vi được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh;

• Dự án, công trình đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước;

• Không có khiếu nại, tố cáo hoặc trường hợp có khiếu nại, tố cáo thì các khiếu nại, tố cáo liên quan đã được giải quyết dứt điểm theo quy định.

Trường hợp hành vi vi phạm có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, ngoài việc đáp ứng các điều kiện nêu trên, hậu quả phải được khắc phục toàn bộ. 

Như vậy, từ ngày 15/10/2026, trong trường hợp vụ án thuộc phạm vi điều chỉnh và đáp ứng đầy đủ điều kiện theo Nghị quyết 29/2026/QH16, Hội đồng xét xử có thể xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo ngay tại phiên tòa.

2. Có thể hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày để khắc phục hậu quả

Bên cạnh cơ chế miễn trách nhiệm hình sự, Nghị quyết 29/2026/QH16 còn đặt ra cơ chế đặc thù đối với trường hợp người bị truy cứu trách nhiệm hình sự chưa khắc phục được hậu quả nhưng vẫn có khả năng khắc phục.

Theo quy định, cơ chế này được xem xét đối với trường hợp có hành vi vi phạm vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; đồng thời dự án, công trình đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng, phương án và điều kiện để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội. 

Hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày

Khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn cụ thể trường hợp bị cáo đã ở giai đoạn xét xử.

Theo đó, tại phiên tòa, căn cứ khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại và đề nghị của bị cáo, Hội đồng xét xử có thể:

• Hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn nếu có căn cứ xác định trong thời hạn này bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan có thể khắc phục được hậu quả thiệt hại;

• Tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo nếu xét thấy bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan không có khả năng khắc phục hậu quả trong thời hạn nêu trên. 

Việc hoãn phiên tòa không phải là quyền đương nhiên của bị cáo. Hội đồng xét xử phải đánh giá khả năng khắc phục hậu quả trên cơ sở hồ sơ vụ án, tình trạng thực tế của dự án, công trình và các tài liệu liên quan.

Do đó, từ ngày 15/10/2026, trong trường hợp đáp ứng các điều kiện luật định, bị cáo có thể được Hội đồng xét xử xem xét hoãn phiên tòa với thời hạn tối đa 30 ngày để thực hiện việc khắc phục hậu quả.

3. Khắc phục trên 3/4 thiệt hại có thể được xem xét giảm tối đa 4/5 mức hình phạt

Một nội dung đáng chú ý khác là cơ chế xem xét giảm hình phạt căn cứ vào mức độ khắc phục hậu quả thiệt hại thực tế.

Theo khoản 5 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trường hợp bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan không khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại thì Tòa án căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình mang lại cho địa phương, đất nước và mức độ khắc phục hậu quả tại thời điểm xét xử để xem xét giảm mức hình phạt tương ứng.

Mức khắc phục được phân chia theo các ngưỡng như sau:

Quy định này cần được hiểu chính xác là “có thể được xem xét”, không phải cứ đạt một tỷ lệ khắc phục nhất định thì đương nhiên được giảm đúng mức tương ứng.

Việc quyết định mức hình phạt cụ thể vẫn thuộc thẩm quyền của Tòa án trên cơ sở các điều kiện, tình tiết của vụ án và quy định pháp luật có liên quan. 

Như vậy, từ ngày 15/10/2026, trường hợp bị cáo đã khắc phục trên 3/4 nhưng chưa khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, Tòa án có thể xem xét giảm tối đa đến 4/5 mức hình phạt, nếu vụ án thuộc phạm vi áp dụng và đáp ứng các điều kiện theo quy định.

4. Dự án đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả không được áp dụng cơ chế hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ

Một điểm quan trọng cần đặc biệt lưu ý là cơ chế đặc thù về hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ không áp dụng trong mọi trường hợp dự án có vi phạm đất đai.

Theo khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trường hợp vụ việc thuộc khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16 nhưng dự án, công trình đã hoàn thành và chưa khắc phục hậu quả thiệt hại, Tòa án không áp dụng các cơ chế:

• Tạm đình chỉ vụ án;

• Tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo;

• Hoãn phiên tòa;

• Hoãn chấp hành hình phạt;

• Tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù.

Thay vào đó, Tòa án tiếp tục giải quyết, xét xử và thi hành án theo quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và pháp luật về thi hành án.

Quy định này có ý nghĩa trong việc phân biệt giữa hai tình huống:

Thứ nhất, dự án, công trình đang thực hiện, chưa hoàn thành và có khả năng khắc phục hậu quả trong điều kiện luật định → có thể được xem xét áp dụng cơ chế đặc thù.

Thứ hai, dự án, công trình đã hoàn thành nhưng hậu quả vẫn chưa được khắc phục → không thuộc trường hợp được áp dụng các cơ chế hoãn, tạm đình chỉ nêu trên theo hướng dẫn của Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

Do đó, việc dự án đã hoàn thành là một yếu tố quan trọng khi Tòa án xác định có áp dụng cơ chế đặc thù về hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ hay không.