SỬA LUẬT TỔ CHỨC TÒA ÁN NHÂN DÂN: ĐƯƠNG SỰ TỰ THU THẬP CHỨNG CỨ – ĐỔI MỚI TIẾN BỘ HAY THÁCH THỨC CHO NGƯỜI DÂN?

1. BỐI CẢNH PHÁP LÝ VÀ ĐIỂM NÓNG NGHỊ TRƯỜNG

Theo quy định pháp luật tố tụng hiện hành (Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015), Tòa án không chỉ đóng vai trò xét xử mà còn có thẩm quyền, nghĩa vụ chủ động xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ trong các vụ án dân sự, hành chính khi đương sự không thể tự mình thực hiện.

Tại phiên thảo luận Quốc hội, đề xuất loại bỏ nghĩa vụ thu thập chứng cứ của Tòa án đã tạo ra hai luồng ý kiến trái chiều sâu sắc giữa các Đại biểu Quốc hội và giới chuyên gia pháp lý.

Luồng ý kiến thứ nhất: Ủng hộ bỏ nghĩa vụ thu thập chứng cứ của Tòa án

Các ý kiến đồng tình cho rằng quy định mới là sự đổi mới căn cơ và vô cùng cần thiết với các lý do:

• Đúng bản chất tố tụng dân sự & Thông lệ quốc tế: Nguyên tắc căn bản của tố tụng dân sự là "ai khởi kiện, ai yêu cầu thì người đó phải có nghĩa vụ chứng minh". Việc giao trách nhiệm thu thập chứng cứ cho đương sự phù hợp với mô hình tố tụng tiên tiến trên thế giới.

• Đảm bảo tính khách quan của Tòa án: Khi Tòa án vừa tự đi thu thập chứng cứ, vừa tiến hành đánh giá chứng cứ do mình thu thập thì rất dễ dẫn đến góc nhìn chủ quan, làm mất đi vị thế "trọng tài" trung lập, độc lập của Hội đồng xét xử.

• Giảm tải áp lực công việc và tránh tâm lý ỷ lại: Quy định cũ khiến nhiều đương sự có tâm lý thụ động, trông chờ hoàn toàn vào Tòa án. Điều này gây quá tải nghiêm trọng cho Thẩm phán và cán bộ Tòa án, vốn đã phải xử lý lượng hồ sơ rất lớn.

Luồng ý kiến thứ hai: Băn khoăn và lo ngại đẩy cái khó về phía người dân

Cùng tranh luận tại hội trường, nhiều Đại biểu cho rằng conditions thực tế tại Việt Nam chưa cho phép áp dụng ngay quy định này:

• Trình độ dân trí và hiểu biết pháp luật chưa đồng đều: Sự chênh lệch về năng lực pháp lý, điều kiện kinh tế giữa thành thị và nông thôn, giữa người giàu và người yếu thế là rất lớn. Việc khoán toàn bộ cho đương sự sẽ khiến người yếu thế chịu nhiều thiệt thòi.

• Tỷ lệ có Luật sư/Người bảo vệ quyền lợi còn quá thấp: Báo cáo thực tế cho thấy hiện nay mới chỉ có khoảng 8,15% các vụ việc tại Tòa án có Luật sư hoặc Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tham gia. Hệ thống hỗ trợ pháp lý chưa đủ rộng để gánh vác thay người dân.

• Sự cản trở từ các cơ quan, tổ chức nắm giữ chứng cứ: Thực tế cho thấy, ngay cả Tòa án – cơ quan mang quyền lực Nhà nước – khi yêu cầu các cơ quan, tổ chức khác cung cấp hồ sơ, tài liệu liên quan đến đất đai, ngân hàng, công chứng... còn gặp vô vàn khó khăn, chậm trễ. Nếu để cá nhân người dân tự đi xin, nguy cơ bị từ chối hoặc kéo dài thời gian là rất cao.

2. GÓC NHÌN PHÂN TÍCH CHUYÊN MÔN CỦA LUẬT SƯ

Dưới góc độ lý luận và thực tiễn hành nghề, Công ty Luật chúng tôi đưa ra những đánh giá đa chiều về vấn đề này:

Xét về mặt Lý luận Tố tụng: Đã đến lúc phân định rõ "Cuộc chơi Tranh tụng"

Việc đề cao trách nhiệm thu thập chứng cứ của đương sự là xu hướng tất yếu của một nền tư pháp tiến bộ. Tòa án nên giữ đúng chức năng chính yếu nhất của mình: Xét xử và ra phán quyết dựa trên những gì các bên trình ra và tranh tụng tại phiên tòa. Việc buông bỏ nghĩa vụ "làm thay" cho đương sự sẽ giúp Thẩm phán giữ được sự vô tư tuyệt đối.

Xét về mặt Thực tiễn Thi hành: "Khoảng trống Cơ chế" cần được lấp đầy

Nút thắt lớn nhất hiện nay không nằm ở chỗ đương sự có muốn tự thu thập chứng cứ hay không, mà nằm ở chỗ đương sự có công cụ pháp lý nào để buộc bên thứ ba giao nộp chứng cứ hay không.

Khác với các quốc gia theo hệ thống Thông luật (Common Law) - nơi Luật sư có quyền yêu cầu cung cấp thông tin rất mạnh (Discovery process) hoặc có lực lượng Điều tra viên tư nhân hỗ trợ, ở Việt Nam, cơ chế để Luật sư hay người dân tiếp cận thông tin từ các cơ quan Nhà nước hay tổ chức tín dụng vẫn còn rất gập gềnh.

Nếu Tòa án rút hoàn toàn khỏi nghĩa vụ này mà không có cơ chế pháp lý thay thế, "quyền tiếp cận công lý" của người dân sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

3. GIẢI PHÁP & ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

Để vừa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân, việc sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân cần có một lộ trình chuyển tiếp hài hòa:

1. Giữ vai trò "Hỗ trợ" thay vì bỏ hoàn toàn: Tòa án không có nghĩa vụ chủ động thu thập chứng cứ từ đầu, nhưng bắt buộc phải có thẩm quyền "Hỗ trợ thu thập chứng cứ". Khi đương sự chứng minh đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết nhưng cơ quan, tổ chức vẫn không cung cấp tài liệu, Tòa án sẽ ra Quyết định yêu cầu giao nộp.

2. Quy định chế tài nghiêm khắc đối với việc chậm cung cấp chứng cứ: Cần bổ sung các quy định xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm đối với cá nhân, tổ chức cố tình trì hoãn, từ chối cung cấp tài liệu, chứng cứ cho đương sự hoặc Tòa án.

3. Nâng cao vai trò của Thừa phát lại và Luật sư: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động lập vi bằng, thu thập chứng cứ của Thừa phát lại và Luật sư. Khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ pháp lý chuyên nghiệp ngay từ giai đoạn tiền tố tụng.

KẾT LUẬN

Sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân là bước đi mang tính lịch sử đối với hệ thống tư pháp Việt Nam. Sự thay đổi trong quy định về thu thập chứng cứ hướng tới mục tiêu xây dựng một nền tòa án chuyên nghiệp và minh bạch. Tuy nhiên, cải cách tư pháp phải luôn lấy người dân làm trung tâm. Sự kết hợp giữa nghĩa vụ tự chứng minh của đương sự và sự hỗ trợ đúng lúc của Tòa án cũng như các Tổ chức Hành nghề Luật sư sẽ là chiếc chìa khóa đảm bảo cho công lý được thực thi một cách trọn vẹn và công bằng nhất.