GÓC NHÌN PHÁP LÝ TỪ VỤ ÁN CỰU HIỆU TRƯỞNG THCS BA ĐÌNH: RẠN NỨT TRONG CĂN CỨ BỔI TỘI VÀ BÀI HỌC VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRƯỜNG HỌC

1. Tóm tắt diễn biến và Bản án sơ thẩm

Theo nội dung bản án sơ thẩm (TAND khu vực I - TP. Hà Nội tuyên tháng 3/2026), trong năm học 2013–2014, Trường THCS Ba Đình tổ chức dạy thêm, học thêm. Bị cáo Nguyễn Thị Bình bị cáo buộc đã chỉ đạo Kế toán trưởng và giáo viên thu mức tiền dạy thêm 15.000 đồng/tiết/học sinh (cao hơn mức tối đa quy định tại Quyết định số 22/2013/QĐ-UBND của UBND TP. Hà Nội). Cơ quan tiến hành tố tụng cấp sơ thẩm xác định tổng số tiền thu vượt gây thiệt hại cho phụ huynh là hơn 1 tỷ đồng và tuyên phạt bị cáo Bình 36 tháng tù.

Bị cáo Bình liên tục kháng cáo kêu oan, khẳng định không vi phạm pháp luật và không tư lợi cá nhân.

2. Các vấn đề pháp lý trọng tâm qua phiên tòa phúc thẩm

Dưới góc độ pháp lý, vụ án xuất hiện những bất cập và tranh cãi gay gắt ở các khía cạnh sau:

a. Tính hợp pháp và hiệu lực của văn bản làm căn cứ buộc tội

Mức thu 15.000 đồng/tiết bị cấp sơ thẩm cho là "trái quy định" dựa trên Quyết định 22/2013/QĐ-UBND của UBND TP. Hà Nội. Tuy nhiên, tại thời điểm xét xử, các cơ quan chức năng (trong đó có Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật - Bộ Tư pháp) đã chỉ ra rằng văn bản hướng dẫn/áp dụng mức trần thu này có nội dung không phù hợp hoặc không đủ cơ sở pháp lý ban hành.

Một nguyên tắc căn bản của Luật Hình sự là: Việc quy kết một hành vi là trái pháp luật phải căn cứ vào một quy định pháp luật hợp pháp, đang có hiệu lực và áp dụng đúng đối tượng. Khi văn bản làm thước đo chuẩn mực bị "tuýt còi" hoặc bãi bỏ, việc cơ quan tố tụng dùng nó để xác định hành vi vi phạm và tính toán thiệt hại hình sự sẽ thiếu đi cơ sở pháp lý vững chắc.

b. Yếu tố cấu thành tội phạm: Bắt buộc phải có hậu quả thiệt hại thực tế

Tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” là tội phạm có cấu thành vật chất, đòi hỏi hành vi vi phạm phải gây ra thiệt hại thực tế về tài sản hoặc thiệt hại phi tài sản nghiêm trọng cho Nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân.

• Về phía thu: Nhiều ý kiến chuyên môn và phụ huynh học sinh cho rằng khoản thu 15.000 đồng/tiết trên thực tế đã phục vụ trực tiếp cho việc học tập của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học và học sinh là người trực tiếp thụ hưởng.

• Về phía chi: Tranh luận tại tòa đặt ra câu hỏi: "Nếu thu đúng hoặc thu thỏa thuận nhưng chi sai thì có cấu thành tội phạm theo Điều 356 hay không?" Viện Kiểm sát cho rằng thu đúng chi sai vẫn vi phạm. Tuy nhiên, nếu số tiền thu được dùng chi trả thù lao cho giáo viên, trang trải điện nước, cơ sở vật chất phục vụ chính nhà trường mà không bị thất thoát, tham nhũng hay chiếm đoạt cá nhân, thì việc xác định "ai là nạn nhân bị thiệt hại" và "tổng giá trị thiệt hại là bao nhiêu" vẫn chưa được chứng minh một cách thuyết phục.

c. Thiếu sót trong quá trình điều tra cấp sơ thẩm

Việc Viện Kiểm sát nhân dân TP. Hà Nội chủ động đề nghị hủy bản án sơ thẩm để điều tra lại xuất phát từ nhiều "khoảng trống" trong hồ sơ tố tụng:

1. Chưa làm rõ các khoản thu/chi thực tế đối với một số khối lớp (như Khối 6).

2. Chưa xác định chính xác tư cách tố tụng của các bên liên quan (ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, người thu tiền).

3. Chưa bóc tách được chi tiết số tiền nào là phục vụ vận hành giáo dục, số tiền nào vi phạm quản lý tài chính.

3. Bài học quản trị tài chính & tố tụng đối với các đơn vị sự nghiệp công lập

Vụ án THCS Ba Đình là bài học đắt giá cho các nhà quản lý giáo dục và đơn vị sự nghiệp công lập trong việc chấp hành pháp luật tài chính:

1. Ranh giới giữa "Xử lý hành chính" và "Trách nhiệm hình sự": Sai phạm trong thu chi nội bộ, nếu không có yếu tố tư lợi hoặc không gây thiệt hại thực tế về mặt tài sản, cần được xử lý nghiêm túc bằng các cơ chế tài chính, kỷ luật cán bộ thay vì vội vàng "hình sự hóa" các quan hệ quản lý kinh tế - hành chính.

2. Tuân thủ quy trình thu - chi tài chính công: Các đơn vị công lập khi thực hiện xã hội hóa hoặc thu các khoản thỏa thuận cần đảm bảo tính công khai, minh bạch, có dự toán và chấp hành nghiêm túc hệ thống sổ sách kế toán đơn nhất theo quy định của Luật Kế toán.

3. Quyền bào chữa và Nguyên tắc Suy đoán vô tội: Vụ án cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của Luật sư bào chữa trong việc rà soát tính pháp lý của các văn bản dưới luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo khi căn cứ kết tội còn nhiều nghi vấn.

Lời kết

Việc Viện Kiểm sát đề nghị hủy án sơ thẩm để điều tra lại thể hiện tinh thần thận trọng, khách quan của cơ quan tiến hành tố tụng cấp phúc thẩm nhằm tránh nguy cơ làm oan người không có tội hoặc bỏ sót tội phạm. Việc điều tra lại từ đầu sẽ là cơ sở để đánh giá lại toàn diện bản chất vụ án dưới góc độ pháp lý thuần túy, công tâm và tuân thủ đúng tinh thần cải cách tư pháp.

Lưu ý độc giả: Bài viết này nhằm mục đích phân tích các khía cạnh pháp lý dựa trên diễn biến công khai tại các phiên tòa xét xử và không thay thế cho kết luận chính thức của Tòa án nhân dân có thẩm quyền.